Trong nhiều năm, tôi luôn cảm thấy bất tiện mỗi khi phải học bằng video hay podcast. Cảm giác không phải kiểu “tôi lười xem”, mà là một dạng hệ thống vận hành trong não không tương thích. Tôi nghe nhưng không tiếp nhận được. Tôi xem nhưng không ở lại được. Có lúc tôi tưởng đó chỉ là sở thích cá nhân, nhưng càng về sau tôi càng thấy vấn đề nằm sâu hơn: cơ chế tuyến tính của thông tin âm thanh – hình ảnh đi ngược lại cách tư duy của tôi.

Video và podcast vận hành trên một trục thời gian cứng: thông tin đi theo một dòng chảy duy nhất, từ điểm A đến điểm B, với tốc độ và thứ tự do người khác quyết định. Chúng ta chỉ có hai quyền: xem hoặc không xem. Mọi sự can thiệp khác – nhảy cóc, tua nhanh, tua lại – đều phá vỡ trải nghiệm và rủi ro đánh mất ngữ cảnh.

Thông tin tuyến tính có ba hạn chế:

• Thời gian là tuyệt đối. Một phút nhàm chán vẫn phải xem đủ một phút. Không thể “bỏ qua mà vẫn hiểu hết”.
• Không thể truy cập trực tiếp vào trọng tâm. Khi xem video, ta không thể nhìn toàn bộ cấu trúc để chọn điểm hữu ích nhất. Ta chỉ biết đoạn sau khi đoạn trước kết thúc.
• Không thể đặt các ý tưởng lên cùng mặt phẳng để phân tích. Hai luận điểm cách nhau 10 phút tồn tại trong hai khoảnh khắc khác nhau của thời gian, chứ không thể xuất hiện đồng thời trong nhận thức của ta.

Điều này tạo ra một tình huống nghịch lý: video trông rất phong phú, nhưng năng lực tư duy mà ta có thể triển khai khi xem lại bị giới hạn nghiêm trọng. Nó khiến chúng ta trở thành người đi theo, chứ không phải người dò tìm.

Với văn bản, cơ chế hoàn toàn đảo ngược.

Thay vì đi theo thời gian, ta đi theo logic của chính mình.
Thay vì bị dẫn dắt, ta tự kiến tạo cấu trúc.

Khi đọc chữ, tôi có thể:

• phóng tầm mắt để thấy toàn bộ hình dạng bài viết,
• lướt nhanh để xác định điểm neo tư duy,
• nhảy cóc đến nơi tôi cần,
• bỏ qua những đoạn không phục vụ mục tiêu,
• quay lại tức thì để đối chiếu hai ý tưởng xa nhau.

Đọc là hành vi phi tuyến, bởi nó cho phép tôi thao tác trên thông tin như trên một mặt phẳng 2D hoặc 3D – tôi có thể tái sắp xếp, xoay chuyển, kết nối, chia nhánh. Còn video chỉ cho tôi một đường thẳng 1D.

Đọc không chỉ là tiêu thụ nội dung; nó là tự tổ chức lại nội dung. Và khi được trao quyền đó, não tôi vận hành hiệu quả hơn.

Trong quyển sách “Xây dựng bộ não thứ hai”, Tiago Forte có mô tả một hiện tượng rất tương đồng với logic của tôi

Không giống độc giả hiện đại — những người theo dõi mạch của một câu chuyện từ đầu đến cuối — người Anh thời cận đại đọc một cách ngắt quãng, đứt đoạn, và liên tục nhảy từ cuốn sách này sang cuốn sách khác. Họ bẻ nhỏ văn bản thành các mảnh rời, rồi lắp ghép chúng thành những cấu trúc mới bằng cách chép lại vào những phần khác nhau trong sổ tay của mình. Sau đó, họ đọc lại các bản ghi chép ấy, sắp xếp lại các cấu trúc, đồng thời bổ sung thêm những trích đoạn mới. Vì thế, đọc và viết là hai hoạt động không thể tách rời. Chúng đều là nỗ lực liên tục nhằm hiểu được thế giới đầy rẫy hiện tượng: bạn có thể “đọc” thế giới ấy theo cách riêng của bạn; và bằng việc ghi chép lại những gì mình đã đọc, bạn tạo ra một cuốn sách của riêng mình — một cuốn sách mang dấu ấn cá tính của chính bạn.

Tôi học tốt hơn không phải vì chữ “hay hơn video”, mà vì chữ phù hợp với cấu trúc vận hành của bộ não phi tuyến.

Nhưng chính ở đây, tôi nhận ra một sự thật: đó cũng là điểm yếu của tôi

Một lần, khi tôi nói với một người bạn rằng tôi không thể nghe podcast dài, không thể xem video long-form, anh ấy nói một điều

Khi đọc, cậu áp đặt cấu trúc của cậu lên thông tin.
Khi nghe podcast hay xem video dài, cậu buộc phải bước vào cấu trúc của người nói.

Tôi suy nghĩ rất lâu về câu này.

Đọc là hành vi kiểm soát. Nghe là hành vi chấp nhận.

Đọc cho phép ta tua nhanh đến nơi ta muốn.
Nghe buộc ta tạm gác lại bản ngã — tạm từ bỏ cái thôi thúc “muốn biết ngay”, “muốn bỏ đoạn này”, “muốn đến phần kia”.

Theo một ý nghĩa nào đó, đó là một dạng thiền: lắng nghe có chủ đích, tạm thời đình chỉ nhu cầu can thiệp vào luồng thông tin, cho phép người nói dẫn dắt ta qua cách họ nhìn thế giới.

Nhìn như vậy, việc tôi không chịu nổi sự tuyến tính của video không chỉ là sở thích cá nhân — nó phản ánh một điểm yếu trong cơ chế tập trung của tôi.

Tôi là người quen tư duy phân nhánh: một ý dẫn đến ba ý, một câu dẫn đến một chuỗi liên tưởng. Cứ mỗi lần nghe được một ý hay, não tôi tự khởi động quá trình phân tích độc lập, khiến tôi bị bật ra khỏi luồng trình bày của người khác. Hoặc nếu cảm thấy chán, hay tự nghĩ “tôi biết rồi”, tâm trí tôi lập tức bị tắt, tôi không kiên nhẫn chờ được nữa.

Tôi không thể ở lại với người nói đủ lâu. Không phải vì nội dung dở, mà vì tư duy của tôi rất dễ bị lạc nhịp họ.

Khả năng phi tuyến tính — tưởng là điểm mạnh — đôi khi lại trở thành một trở ngại cho việc lắng nghe.

Tuyến tính và phi tuyến tính không phải hai phong cách tiêu thụ thông tin — mà là hai trạng thái nhận thức

• Tuyến tính yêu cầu sự hiện diện.
• Phi tuyến tính yêu cầu sự chủ động tổ chức.

Mỗi dạng khơi mở những khả năng khác nhau của trí óc.

Điều quan trọng không phải là chọn cái nào ưu việt hơn, mà là biết mình đang thiên lệch về phía nào — và thiết kế cách thức học tập để có thể tiếp thu hiệu quả nhất có thể.

Rất may mắn, AI đã giúp tôi khắc phục được điểm yếu này. Nếu như trước đây, tôi học chủ yếu bằng cách đọc, bỏ qua nguồn thông tin vô tận từ podcast và YouTube, thì bằng cách dùng một chút AI, tôi đã có thể học tập từ YouTube. Bạn có thể xem cách tôi (cuối cùng) cũng có thể học tập từ YouTube tại đây