Trong đời sống, có những quyết định mà nếu phân tích thuần túy bằng logic, ta không nên lựa chọn.
Chúng làm ta mất tiền, mất ổn định, mất một vị trí an toàn.
Lý trí phản đối chúng một cách hoàn toàn hợp lý.
Và rồi, bằng một cách khó giải thích, ta vẫn chọn chúng.
Hai hệ thống ra quyết định
Phần lớn các quyết định hằng ngày được đưa ra bằng logic cục bộ.
Chúng ta cân đo lợi – hại, rủi ro – phần thưởng, ngắn hạn – dài hạn.
Hệ thống này hoạt động tốt khi bài toán rõ ràng, biến số ít, và tương lai tương đối tuyến tính.
Nhưng có một kiểu quyết định khác, không xuất hiện thường xuyên, và thường chỉ xuất hiện ở những thời điểm mà đúng – sai không còn rạch ròi.
Ở đó, vấn đề không còn là cái gì có lợi, mà là cái gì còn ăn khớp với chính mình.
Những quyết định này không đến trong phòng họp, không đến khi ta cố gắng suy nghĩ.
Chúng đến lúc ta đi bộ, lái xe, hoặc đang làm một việc không liên quan.
Không phải vì chúng phi logic, mà vì chúng không giải từng biến số, mà dựa trên một cảm nhận toàn cục – thứ mà trong đời sống thường ngày ta hay bỏ qua.
Quyết định càng phải trả giá, thì càng thật
Những quyết định buộc chúng ta phải trả giá thường là những quyết định có trọng lượng.
Nếu một lựa chọn vừa tốt, vừa an toàn, vừa không đòi hỏi đánh đổi, thì lý do gì ta không chọn nó?
Nếu một quyết định trông có vẻ hoàn hảo nhưng vẫn khiến ta hoài nghi, thì rất có thể nó không thực sự tốt, mà chỉ là ta chưa nhìn ra cái giá của nó.
Ngược lại, khi một quyết định buộc ta phải trả giá – mất tiền, mất vị trí, mất sự thoải mái – thì chính cái giá đó trở thành một phép thử.
Không phải vì đau khổ là cần thiết, mà vì những quyết định có chi phí thật thì khó giả vờ.
Về sai lầm và hối tiếc
Khi nhìn lại những quyết định trong quá khứ, ta thường tự hỏi: giá mà lúc đó mình chọn khác đi.
Nhưng cuộc sống không phải là một tập hợp những thế giới song song.
Không ai có thể quay ngược thời gian để thử một lựa chọn khác.
Và vì vậy, một con đường mà ta bây giờ hối tiếc vì đã không chọn, chưa chắc đã dẫn đến kết quả tốt hơn.
Nếu tại thời điểm ra quyết định, cái đúng và cái sai là rõ ràng, thì câu chuyện đơn giản: cứ chọn cái tốt.
Nhưng nếu ngay tại thời điểm đó, ta không thể phân biệt rạch ròi đúng – sai, thì rất có thể không có lựa chọn nào là đúng hay sai tuyệt đối.
Điều quan trọng hơn là:
ta có sẵn sàng trả giá cho quyết định này hay không, nếu nó không dẫn đến kết quả như mong muốn.
Cuộc sống không có những thế giới song song.
Mỗi quyết định đều đóng lại những cánh cửa mà ta sẽ không bao giờ bước qua nữa, đồng thời mở ra những cánh cửa khác.
Và chính tính không đảo ngược đó làm cho việc lựa chọn trở nên có ý nghĩa.