Giàu Có Hơn, Khôn Ngoan Hơn, Hạnh Phúc hơn là một bài nói chuyện trên TED của William Green về quyển sách cùng tên của ông. Bạn có thể xem bài nói chuyện tại đây.

Cuốn sách tập trung vào những nguyên tắc nền tảng như giá trị thực, nghệ thuật loại bỏ điều không quan trọng, tránh sai lầm cơ bản, và cách xây dựng một cuộc sống cân bằng giữa đầu tư, mối quan hệ và hạnh phúc cá nhân. Đây là cuốn sách dành cho người muốn hiểu sâu về tư duy đầu tư theo first principles, thay vì truy đuổi tín hiệu kỹ thuật hay biến động ngắn hạn của thị trường.

Dưới đây là bản dịch của bài nói chuyện.

Giới thiệu

William Green là một tác giả và nhà báo chuyên sâu về đầu tư, nổi tiếng với việc phỏng vấn các nhà đầu tư vĩ đại để rút ra những nguyên tắc tư duy và chiến lược đầu tư tinh gọn. Ông đã làm việc lâu năm cho các tạp chí như Forbes và Fortune, dành hơn hai thập kỷ nghiên cứu và ghi lại những cuộc trò chuyện với các huyền thoại thị trường như John Templeton, Bill Miller, Joel Greenblatt, Charlie Munger và nhiều người khác. Từ đó Green gom nhặt những triết lý đầu tư vượt thời gian và chiết xuất chúng ra những bài học sâu sắc không chỉ về tài chính mà còn về cách sống hiệu quả.

Quyển sách Wiser, Richer, Happier của William Green (đã được dịch sang tiếng Việt Giàu Có Hơn, Khôn Ngoan Hơn, Hạnh Phúc Hơn) không phải là một “cẩm nang hướng dẫn mua bán cổ phiếu”. Thay vào đó, đây là một hành trình khám phá bản chất tư duy của những nhà đầu tư xuất sắc nhất thế giới—những người đánh bại thị trường không phải nhờ công thức bí mật, mà nhờ cách họ tư duy, đơn giản hóa sự phức tạp, kiểm soát cảm xúc, và sống với kỷ luật dài hạn.

Nội dung

Tôi bắt đầu say mê tìm hiểu đầu tư trong những năm U30. Anh trai tôi, Andrew, và tôi bán một căn hộ ở London của chúng tôi, và tôi phải tìm cách dùng số tiền này. Tôi bắt đầu nghiên cứu thị trường chứng khoán và rất nhanh sau đó bị lôi cuốn vào nó. Tôi muốn độc lập về tài chính, nhưng không hề thích ý tưởng cả đời ngồi trong văn phòng chịu đựng một ông sếp khó chịu.

Khi tôi phát hiện ra thị trường chứng khoán, tôi nghĩ: thật tuyệt—mình có thể giàu mà không cần động tay động chân. Có điều gì đó gần như ma thuật: bạn có thể kiếm tiền chỉ bằng trí óc của mình. Chỉ có một vấn đề: tôi hoàn toàn không biết mình đang làm gì. Tôi chẳng biết gì về kinh doanh hay kinh tế. Tôi cũng không có kỹ năng toán học. Nhưng tôi có một lợi thế lớn: tôi là nhà báo cho các tạp chí như Forbes và Fortune, nghĩa là tôi có thể phỏng vấn những nhà đầu tư huyền thoại—những người thật sự biết họ đang làm gì.

Trong 25 năm qua, tôi đã dành hàng trăm giờ phỏng vấn hơn 50 nhà đầu tư vĩ đại nhất thế giới, bao gồm cả nhiều tỷ phú.

Tôi từng đến Bahamas để dành một ngày với Sir John Templeton, tỷ phú 86 tuổi, có lẽ là nhà đầu tư quốc tế vĩ đại nhất thế kỷ 20.

Những ngày sau sự kiện 11/9, khi cả thế giới như sụp đổ, tôi dành vài ngày với Bill Miller, nhà quản lý quỹ nổi tiếng nhất thế hệ của ông. Thị trường sụp đổ, nhưng Miller lại bình tĩnh và vui vẻ. Tôi đứng cạnh ông khi ông đặt cược hàng trăm triệu USD vào những cổ phiếu bị bán tháo mà ai cũng sợ hãi. Tôi nói với ông: “Anh phải có thần kinh thép mới làm được thế”, ông trả lời: “Đúng, nhưng tôi cũng phải đúng nữa.”

Tôi bị cuốn hút bởi nhóm tinh hoa nhỏ bé này—những người thách thức những quy luật và đánh bại thị trường trong nhiều năm. Tôi muốn hiểu những nguyên tắc, thói quen, phẩm chất tính cách nào giúp họ chiến thắng, và liệu tôi có thể trở nên giống họ hơn không.

Những nhà đầu tư vĩ đại không chỉ dạy tôi đầu tư tốt hơn, mà còn giúp tôi tư duy tốt hơn, thậm chí sống tốt hơn. Họ dạy tôi rằng tất cả xoay quanh sự đơn giản, sự lược bỏ, và làm thế nào để không tự biến mình thành kẻ ngốc.

Một trong những nhà đầu tư nổi tiếng nhất tôi từng phỏng vấn là Joel Greenblatt. Lợi nhuận của ông đã trở thành huyền thoại: khoảng 40%/năm trong 20 năm. Với tốc độ đó, 1 triệu USD thành 836 triệu USD. Vài năm trước, tôi ngồi với ông ở hiên nhà tại Hamptons… tôi hỏi ông: “Bí quyết đầu tư là gì?” Ông đáp: “William, cực kỳ đơn giản… xác định giá trị thật của một doanh nghiệp, rồi mua nó với giá thấp hơn nhiều”

Tôi nhìn ông nghĩ: thật tuyệt—người này đã “bẻ khóa” cuộc chơi. Ông đã đúc kết toàn bộ sự phức tạp của đầu tư thành một nguyên tắc duy nhất. Nhưng rồi tôi lo lắng: đơn giản không đồng nghĩa dễ dàng. Tôi không biết định giá doanh nghiệp, vậy thì tôi không nên mua cổ phiếu riêng lẻ—đây không phải cuộc chơi tôi có thể thắng.

Càng nghĩ về sự đơn giản, tôi càng thấy việc kiên trì với một số ít niềm tin đơn giản, rõ ràng, vững chắc là một lợi thế cực lớn… vì chúng ta sống trong một thế giới cực kỳ hỗn loạn. Những nguyên tắc đơn giản đó chính là kim chỉ nam giúp ta đi trong màn sương mù. Tôi nhận ra: khả năng giữ mọi thứ đơn giản thực sự là một siêu năng lực.

Ở đâu tôi cũng thấy sức mạnh của sự đơn giản, kéo dài hàng nghìn năm. Ví dụ, tôi nhớ khi nghiên cứu Cựu Ước… có 613 điều răn. Lúc đó tôi hiểu tại sao con người cần “Top 10”—Mười Điều Răn. Nhưng thử liệt kê xem bạn nhớ được bao nhiêu? Lần gần nhất tôi thử, chỉ nhớ được ba. Nhưng rồi tôi nhớ đến một hiền triết cách đây 2000 năm, tên Hillel, ông dạy điều đơn giản và vượt thời gian nhất: “Điều gì mình không thích, đừng làm cho người khác. Tất cả phần còn lại chỉ là diễn giải”

Theo thời gian, tôi thấy nhiều nhà đầu tư vĩ đại không chỉ có khả năng đơn giản hóa mọi thứ, nhưng họ cũng sống rất đơn giản. Tôi từng dành vài ngày với nhà đầu tư Tom Gayner… một lần ông hỏi tôi: “Anh nghe điện thoại của tôi reo bao nhiêu lần rồi?” Tôi nhận ra: cả ngày hình như mới nghe một lần. Gayner cố tình loại bỏ mọi thứ gây xao nhãng.

Một lần khác, tôi ở cùng nhà đầu tư Laura Geritz… cô nói: “Thứ Sáu là ngày sáng tạo, tôi không lên lịch gì cả.” Cô ra ngồi cạnh một dòng suối gần nhà ở Utah và đọc sách. Geritz đã đi hơn 75 quốc gia, nhưng một trong những nơi cô thích nhất là một đảo tí hon ngoài khơi Úc, chỉ có tám căn nhà… không internet, điện thoại di động hầu như không hoạt động. Nhưng cô nói như vậy càng tốt—sự tách biệt khỏi tiếng ồn lại chính là lợi thế cạnh tranh. Nó giúp cô suy nghĩ.

Tôi bắt đầu hiểu rằng những nhà đầu tư vĩ đại đều ám ảnh với việc giảm “đám rác tinh thần” để tập trung vào điều quan trọng. Cách gọi khác: nghệ thuật loại bỏ (The Art of Substraction). Tư tưởng này ảnh hưởng sâu sắc đến tôi… mỗi khi tôi thấy bị cuốn vào hỗn loạn, căng thẳng, tôi nhớ Gayner và Geritz: tôi không cần làm nhiều hơn, tôi cần làm ít đi. Tôi nghĩ về vài ưu tiên thật sự tạo ra khác biệt trong đời mình: viết, đọc, thiền, gia đình, thể dục. Hết. Mọi thứ khác là phụ.

Có một ý đơn giản nữa đã thay đổi cách tôi nghĩ và sống—đến từ Charlie Munger, cộng sự hơn 40 năm của Warren Buffett. Tôi bay 3.000 dặm đến Los Angeles chỉ để phỏng vấn ông 10 phút. Trong giọng nói trầm khàn, ông giải thích: trong cuộc sống, điều bạn thật sự muốn là tập trung vào một điều… đó là đừng làm kẻ ngu ngốc

Munger, một trong những bộ óc sắc bén nhất, nói rằng ông dành phần lớn thời gian để giảm thiểu cái mà ông gọi là “sự ngu ngốc phổ biến”—những hành vi ngu ngốc mà chúng ta thường gặp nhất và dễ mắc vào nhất. Rất khó để trở nên thông minh, nhưng để không ngu ngốc thì dễ hơn nhiều. Nếu bạn hệ thống hóa việc giảm bớt sự ngu ngốc của chính mình, bạn có lợi thế lớn. Munger thu thập ví dụ về thảm họa và truy ngược lại: hành vi ngu ngốc nào gây ra chuyện này? Sau khi xác định được, ông kết luận: “Ok, vậy thì đừng làm thế.”

Nếu bạn muốn trở thành nhà đầu tư giỏi, đầu tiên hãy hỏi: làm sao để trở thành nhà đầu tư tồi? Ví dụ: mới đây, trong bữa tối gia đình, con gái tôi, Madeline, hỏi: “Bố, bố có nên mua Bitcoin không?”… tôi tự nhắc: một sai lầm kinh điển của nhà đầu tư tồi là lao vào tài sản quá nóng mà họ không hiểu chỉ vì sợ bỏ lỡ. Tôi biết đặt cược bừa bãi, không kiến thức, vào thứ đang hot là một “sự ngu phổ biến”. Vậy tôi có quy tắc đơn giản: tôi không làm thế.

Hóa ra đây không chỉ là chiến lược trong đầu tư, mà cả trong cuộc sống. Munger nói: nếu muốn sống hạnh phúc, hãy bắt đầu bằng việc xác định các hành vi ngu ngốc bảo đảm khiến bạn bất hạnh—rồi đừng làm. Danh sách của ông: nghiện thuốc phiện, nghiện rượu… không đáng tin… nuôi thù hằn, oán giận, trả đũa, ghen tị—thứ mà ông gọi là “cái ngu nhất trong bảy tội lỗi”—vì nó thậm chí chẳng vui (trong khi những cái nghiện khác ít nhất còn đem lại niềm vui, dù chỉ là tức thời)

Tôi nhận ra đây là chiến lược cực kỳ hữu ích trong cuộc sống. Gần đây, tôi ăn tối ở New York với nhà đầu tư Matthew McLennan, chúng tôi uống hai chai rượu vang tuyệt hảo… Tôi ra xe chuẩn bị lái về. Khi đó đã gần nửa đêm, tôi mệt và muốn về ngủ, nhưng tự hỏi: mình có say không? Tôi nghĩ: “Munger sẽ làm gì?” Câu trả lời quá rõ: lái xe bây giờ rõ ràng là một sự ngu ngốc. Rủi ro quá lớn. Vậy là không được phép làm. Tôi gọi con trai Henry đến đón. Điều tôi học được từ những nhà đầu tư vĩ đại: không gì quan trọng bằng tránh thảm họa. Nếu muốn thành công trong thị trường và trong cuộc đời, quy tắc đầu tiên là: phải tồn tại.

Trong 25 năm, tôi dành phần lớn thời gian phỏng vấn những nhà đầu tư vĩ đại… và rồi nhận ra một sự thật: tiền hóa ra không quan trọng đến thế. Đây là những người đã “trúng số độc đắc” về tài chính… nhưng điều dần hiện ra trước mắt tôi là: thứ chi phối hạnh phúc hàng ngày của họ lại là điều hiển nhiên nhất—chất lượng các mối quan hệ của họ.

Tôi nhớ khi phỏng vấn huyền thoại Ed Thorp, tôi hỏi: điều gì tạo nên một cuộc sống thật sự phong phú? Ông nói: những người mà bạn dành thời gian cùng có lẽ là điều quan trọng nhất trong cuộc sống. Điều này khiến tôi nhẹ nhõm: tôi không cần mơ mộng trở nên siêu giàu. Tôi cần xây dựng những mối quan hệ vui vẻ với gia đình, bạn bè—dành nhiều thời gian hơn, và cố gắng—dù tôi còn đầy khuyết điểm—trở nên tử tế và yêu thương hơn. Tôi tin rằng đó mới là khoản đầu tư vĩ đại nhất.