Đây là một bài nói chuyện của Luca Dellanna tại VALUExBRK 2025, một hội nghị hàng năm do Guy Spier tổ chức, bên lề Đại hội cổ đông thường niên của Berkshire Hathaway tại Omaha. Bạn có thể xem bài nói chuyện này trên YouTube tại đây. Dưới đây là bản dịch lại nội dung bài nói chuyện
Nội dung
Luca Dellanna: Hôm nay tôi sẽ nói về “điểm mù cảm xúc” (emotional blindspots). Chúng ta đều biết điểm mù là gì: đó là những thứ ta không biết. Nhưng điểm mù cảm xúc nguy hiểm hơn: đó là những thứ ta không muốn biết, hoặc biết nhưng không muốn hành động.
Một số điểm mù xuất phát từ nỗi sợ, nhưng số khác lại có nguồn gốc thú vị hơn. Hãy bắt đầu với thống kê: 93% tài xế tin rằng kỹ năng lái xe của họ tốt hơn mức trung bình. Về mặt toán học, điều này là vô lý. Người ta thường đổ lỗi cho “thiên kiến lạc quan” (optimism bias), nhưng tôi cho rằng vấn đề nằm ở cách chúng ta đo lường năng lực.
Chúng ta thường nhìn vào các vụ tai nạn nghiêm trọng hoặc va quẹt nhỏ và tự nhủ: “Mình chưa đâm ai bao giờ, có nghĩa là mình lái xe giỏi.” Tư duy này sai lầm ở chỗ: tai nạn là những sự kiện hiếm gặp, ngay cả với những tay lái tồi. Nếu một tài xế trung bình gây tai nạn mỗi 15 năm một lần, thì việc bạn lái xe 10 năm không gặp sự cố chẳng nói lên được bạn giỏi hay dở hơn mức trung bình.
Vì vậy, khi thất bại là sự kiện hiếm, ta cần nhìn vào những sự kiện phổ biến hơn để đánh giá thực lực.
Chúng ta có thể nhìn vào các “tình huống suýt tai nạn” (near misses), ví dụ như phanh gấp, đánh lái khẩn cấp. Hoặc chúng ta có thể nhìn vào những hành vi: lái xe cẩn thận hay bất cẩn.
Tôi sử dụng một khái niệm là Tháp Rủi ro (Pyramid of Risk) và minh họa nó bằng hình dưới đây.
Cấu trúc của nó như sau: Cứ 1 vụ tai nạn chết người sẽ tương ứng với nhiều vụ va chạm nhỏ; mỗi vụ va chạm nhỏ lại tương ứng với nhiều “tình huống suýt tai nạn”; và mỗi “tình huống suýt tai nạn” lại bắt nguồn từ rất nhiều hành vi không an toàn.
Nguyên lý cốt lõi: Đỉnh tháp đo lường quá khứ, còn đáy tháp dự báo tương lai.
Nếu bạn chỉ đánh giá bản thân dựa trên đỉnh tháp (chưa xảy ra tai nạn), bạn sẽ không nhận ra các hành vi cần thay đổi cho đến khi quá muộn. Trong lái xe, điều này dễ hiểu (vừa lái vừa nhắn tin là sai, dù chưa đâm xe). Nhưng trong hôn nhân hay công việc, điều này cực kỳ khó nhận diện. Một cặp đôi vẫn đang sống cùng nhau không nói lên điều gì về tương lai. Giá trị thực sự nằm ở việc quan sát các hành vi hàng ngày và các “mâu thuẫn suýt dẫn đến tan vỡ”.
Điều này đặc biệt quan trọng trong những công việc mà thất bại phải mất nhiều năm mới lộ diện. Lịch sử thành tích chỉ cho biết quá khứ. Để biết tương lai bạn vẫn còn sáng sủa hay không, phải nhìn vào đáy tháp: những hành vi và các tình huống suýt gây thảm họa.
Tại sao chúng ta hay lờ đi các tình huống suýt tai nạn? Tôi có một trải nghiệm cá nhân.
Vài tháng trước, tôi lái xe quá nhanh trên đường quê. Một con vật lao ra, tôi đánh lái gấp và tránh được va chạm.
Vấn đề là: Tôi rút ra bài học gì? Bài học đúng phải là: Tình huống suýt tai nạn này cho thấy tôi đã lái quá nhanh, cần lái chậm lại. Tuy nhiên, rất dễ bị cám dỗ tâm lý khi nghĩ rằng: tôi đã phản xạ quá tốt, và tôi có thể tiếp tục lái ẩu mà không sao.
Chúng ta liên tục mắc những sai lầm này. Đó là lý do vì sao chúng ta cần luôn diễn giải những tình huống suýt tai nạn như một cảnh báo nguy hiểm, một tín hiệu cho những vấn đề mang tính hệ thống.
Tôi rất thích một câu nói “Vấn đề sẽ lớn lên đến mức cần thiết để buộc bạn phải thừa nhận nó.” Nếu bạn sớm ghi nhận những vấn đề, bạn chỉ phải xử lý vấn đề nhỏ.
Thứ hai, hãy coi các tình huống suýt tai nạn như những con gián. Khi thấy một con gián trong bếp, bạn không nghĩ “Ồ, chỉ có một con thôi.” Bạn biết thừa có mười con đang nấp trong tường. Bạn phun thuốc không phải vì con gián bạn nhìn thấy, mà vì mười con gián mà bạn nghĩ đang đâu đó trong bếp.
Những tình huống suýt tai nạn cũng vậy. Mỗi tình huống gửi đến thông điệp rằng có hàng chục tình huống khác đang rình rập bạn trong tương lai. Và đó là lúc bạn nên xem xét kỹ hành vi của mình.
Cuối cùng, hãy học từ thất bại của người khác – đây là cách xóa điểm mù cảm xúc tốt nhất. Đừng chỉ học từ những thành công của họ (vốn dính đầy thiên kiến kẻ sống sót), mà hãy học từ những thất bại của họ. Đây là một trong những cách tốt nhất để xóa bỏ những điểm mù cảm xúc.
Khi nghĩ về những điều khiến chúng ta có thể thất bại, chúng ta thường chỉ có thể nghĩ về những thứ chúng ta đã biết. Khi bạn nhìn vào thất bại của người khác, bạn sẽ nhận ra rủi ro thường đến từ những vùng nằm ngoài hiểu biết của bạn. Nhiều doanh nhân thất bại không phải vì chiến lược kinh doanh tồi, mà vì sức khỏe, ly hôn, những vấn đè pháp lý, hoặc một nhân viên lừa đảo.
Bạn hãy đặt câu hỏi này: “Tại sao những người thông minh, có cùng mục tiêu như tôi lại thất bại?”. Đây là một cách rất tốt để tìm kiếm điểm mù cảm xúc của bạn. Câu hỏi vì sao những người thông minh lại thất bại là một câu hỏi rất quan trọng. Đừng chỉ phân tích tại sao những kẻ ngốc lại thua cuộc.
Chúng ta thường nghĩ rằng “Những người thông minh thì thành công, còn những kẻ ngốc thì thât bại. Mà vì tôi thông minh, nên tôi sẽ thành công”. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ chúng ta thường phán xét thông minh hay thất bại dựa trên kết quả đã xảy ra. Rất nhiều người trông có vẻ rất thông minh cho đến khi thời gian chứng minh họ hoàn toàn không phải như vậy.
Dưới đây là một bài tập tôi gọi là pre-mortem, bài tập 1 phút để giảm thiểu rủi ro cuộc sống (De-risk Your Life). Hãy tự hỏi 5 câu này:
- Tưởng tượng bạn tỉnh dậy trong bệnh viện. Nguyên nhân khả dĩ nhất là gì, và hôm nay bạn có thể làm gì để ngăn chặn nó?
- Tưởng tượng đối tác làm ăn hoặc bạn đời chia tay bạn. Nguyên nhân khả dĩ nhất là gì, có thể ngăn chặn từ hôm nay không?
- Tưởng tượng bạn mất việc hoặc mất khách hàng lớn nhất.
- Tưởng tượng bạn bị kiện.
- Tưởng tượng bạn nhận một cuộc gọi nhỡ từ gia đình nửa đêm khi đang đi công tác. Nguyên nhân là gì, bạn làm gì để phòng tránh?
Nhiều người thấy bài tập này khiến mình căng thẳng, nhưng với tôi, nó giúp tôi ngủ ngon mỗi tối. Quản trị rủi ro giống như phanh xe. Xe hơi có phanh không phải để đi chậm, mà để cho phép bạn lao nhanh một cách an toàn. Rủi ro cũng vậy: ta quản lý nó để sống trọn vẹn nhất, chứ không phải để sống rụt rè.
Bây giờ, tôi sẽ tổng kết lại 3 luận điểm chính, và chúng ta có thể bắt đầu phần hỏi đáp
Q&A
Miles: Cảm ơn anh đã chia sẻ những điều vô cùng hữu ích. Có vẻ cả hai cuốn sách của anh đều nói về tư duy dài hạn. Điều gì thúc đẩy anh theo đuổi tư duy này?
Luca Dellanna: Cảm ơn anh. Tôi có hai lý do.
Một là trải nghiệm cá nhân. Cuộc sống của tôi sớm gặp rất nhiều rủi ro: bố tôi mất sớm, bản thân tôi từng bị ung thư – rất may mắn là đến giờ tôi vẫn khỏe – và tôi cũng chứng kiến bạn bè phá sản. Tôi nhận ra rủi ro là thứ ta thường xem nhẹ cho đến khi quá muộn.
Lý do thứ hai, đối với tôi, quản trị rủi ro không chỉ là phòng thủ (ngăn chặn tình huống xấu nhất), mà thực chất là mở khóa tăng trưởng (enabling growth).
Cuộc đời tôi thay đổi từ công việc đầu tiên tại một chi nhánh tư vấn của DuPont – nơi chuyên biệt về an toàn lao động. Chúng tôi nhận thấy một hiện tượng thú vị: Chúng tôi đến gặp khách hàng chỉ để điều chỉnh quy trình an toàn. Nhưng khi chúng tôi điều chỉnh xong phần an toàn – tức là đưa vào một chút tư duy quản trị bài bản để loại bỏ các rủi ro lớn – thì đột nhiên mọi thứ khác cũng tốt lên. Các dự án được bàn giao đúng hạn và đúng thông số kỹ thuật, lãng phí giảm xuống, và tỷ lệ nhân viên nghỉ việc cũng giảm theo.
Tất cả những lợi ích này đến từ việc tư duy đúng đắn về rủi ro. Bởi vì để suy nghĩ về rủi ro, bạn buộc phải tư duy đúng đắn.
Bạn buộc phải soi xét những thứ mà bình thường bạn lười hoặc né tránh. Chính nhờ việc soi xét đó, bạn mở khóa được rất nhiều tiềm năng tăng trưởng. Nếu bạn khắc phục những vấn đề đó, cuộc sống sẽ được nâng cấp thực sự.
Ví dụ, nếu bạn suy nghĩ về lý do khả dĩ nhất khiến hôn nhân của bạn tan vỡ, và bạn điều chỉnh nó ngay từ bây giờ, bạn không chỉ khiến hôn nhân bền vững hơn, mà mối quan hệ hiện tại của 2 bạn còn có thể tốt hơn, vì rất có thể bạn đã loại bỏ được những “ma sát” ngầm đang gây khó chịu.
Khán giả: Chào anh. Về việc “giảm thiểu rủi ro ” (de-risking) cuộc sống, đôi khi ta biết thừa đâu là việc đúng cần làm, nhưng thói quen lại cản trở ta làm điều đó. Vậy anh nghĩ sao về việc loại bỏ thói quen xấu?
Luca Dellanna: Bạn đã chạm vào một điểm cực kỳ quan trọng: Thói quen (Habits) quan trọng hơn Động cơ (Incentives).
Có một niềm tin phổ biến rằng các cơ chế khuyến khích (thưởng/phạt) là thứ điều khiển hành vi, nhưng thực tế không phải vậy. Chúng ta làm rất nhiều việc đi ngược lại lợi ích của mình, và làm nhiều việc chẳng có động cơ lợi ích nào cả. Thứ thực sự điều khiển hành vi là thói quen tư duy (mental habits). Chúng ta làm những việc mình có thói quen làm, và không làm những việc chưa có thói quen.
Thói quen ở đây không chỉ là chuyện “đánh răng mỗi ngày”, mà là cách não bộ phản xạ mặc định trước các tình huống và kích thích cụ thể. Nếu muốn cải thiện quản trị rủi ro, bạn không cần điều chỉnh nhiều cơ chế thưởng phạt – tất nhiên, nếu cơ chế quá tệ thì phải sửa – nhưng điều chỉnh thói quen tư duy quan trọng hơn nhiều: cách mọi người tư duy và phản ứng trong các tình huống cụ thể.
Tôi có một bài viết tên là “Văn hóa là bản ghi chép” (Culture is the Track Record).
Với tôi, văn hóa là bản ghi chép những gì đã xảy ra trong quá khứ. Ví dụ, nếu trong quá khứ công ty có một tiền lệ tốt là: khi tôi chủ động báo cáo vấn đề, tôi sẽ nhận được những phản hồi tốt $\rightarrow$ thì tôi sẽ tiếp tục báo cáo. Đó là cách văn hóa được hình thành.
Nguyên lý này áp dụng y hệt cho thói quen và rủi ro. Bạn cần thay đổi câu chuyện về cách mọi người nghĩ và những gì mọi người làm. Điều đó chỉ có thể thực hiện thông qua hành động và sự lặp lại. Bạn không thể thay đổi thói quen chỉ bằng truyền thông hay các cơ chế thưởng phạt đơn thuần.